/  Wołodymyr Bałacko. Źródło: Archiwum Zarządu SBU w obwodzie Tarnopolskim.

 Andrij Usacz. „Oczyszczanie terytorium z wrogiego elementu”: poglądy OUN (b) na kwestię mniejszości żydowskiej, 1940–1941

„Oczyszczanie terytorium z wrogiego elementu”: poglądy OUN (b) na kwestię mniejszości żydowskiej, 1940-1941

Pobierz (pdf, 599.1 Kb)

Proponujemy zainteresowanym lekturę wniosków z badań archiwalnych Andrija Usacza: „Nie ma żadnych wątpliwości, że organizatorami i wykonawcami masowych mordów Żydów latem 1941 w ukraińskich miasteczkach Smotrycz i Kupyn byli aktywiści OUN (b)”, działający w oparciu o instrukcje sporządzone przez Stepana Banderę i kilku innych liderów OUN.

W świetle omawianych tu dokumentów postanowienie prokuratora Macieja Młynarczyka o odmowie ścigania za gloryfikację Stepana Bandery w internecie na terenie Polski wydaje się być drwieniem z pamięci tych żydowskich mężczyzn, kobiet i dzieci topionych i rozstrzeliwanych w rzece Smotrycz w końcu lipca 1941 (Smotrycz) i na początku sierpnia 1941 (Kupyn).

 „Akcja Wschodnia” OUN(b) i przemoc antyżydowska w lecie 1941 r.: przypadek Smotrycza i Kupyna Andrij Usacz

„Oczyszczanie terytorium z wrogiego elementu”: poglądy OUN (b) na kwestię mniejszości żydowskiej, 1940–1941

Większość badaczy zgadza się, że stosunek ukraińskich nacjonalistów do mniejszości żydowskiej zaczął się radykalizować po 1933 roku1. Proces ten nasilił się w początkowej fazie II wojny światowej oraz w czasie wewnętrznego kryzysu w samej OUN. Ten ostatni doprowadził w latach 1940–1941 do rozłamu i powstania dwóch odrębnych organizacji (odpowiednio OUN (m) i OUN (b)). Dla OUN (b) był to okres zaciekłej walki politycznej z rywalami, a także aktywnego przygotowania do spodziewanego konfliktu zbrojnego między nazistowskimi Niemcami a Związkiem Radzieckim, który to konflikt był postrzegany jako impuls do zapoczątkowania „ukraińskiego budownictwa państwowego”. Przynajmniej od końca 1940 r. działalność OUN (b) skupiała się na perspektywach zbliżania się tej wojny2.

/ Miejscowa mieszkanka pokazuje miejsce pochowania Żydów zabitych w lecie 1941 r. w Smotryczu. Źródło: Yahad-In Unum

Za punkt odniesienia w stosunku OUN (b) do mniejszości żydowskiej w tym okresie uważa się fragment decyzji II Wielkiego Zgromadzenia z kwietnia 1941 r.: „Żydzi z ZSSR stanowią najbardziej oddaną podporę panującego reżimu bolszewickiego oraz awangardę moskiewskiego imperializmu na Ukrainie. Antyżydowskie nastroje mas ukraińskich są wykorzystywane przez rząd moskiewsko-bolszewicki do odwrócenia ich uwagi od prawdziwej przyczyny nieszczęść i skierowania ich podczas zrywu [niepodległościowego] na pogromy Żydów. OUN zwalcza Żydów jako podporę moskiewsko-bolszewickiego reżymu, uświadamiając jednocześnie masy ludowe, że wrogiem głównym jest Moskwa”.3

Cytowany fragment wyraźnie wskazuje na zakończenie procesu doskonalania zdepersonalizowanego obrazu Żydów jako stałych zwolenników sowieckiego reżimu i rosyjskiego imperializmu. Jednocześnie deklarowano negatywny stosunek do pogromów żydowskich jako destrukcyjnych i inspirowanych z zewnątrz. Znamienne, że właśnie to stało się powodem do drwin ze strony konkurentów politycznych z OUN (m) – mówiących, przecież „rząd żydowski” Związku Radzieckiego nie może prowadzić „propagandy antyżydowskiej”.4 Uznawali, i tak przedstawiali na zewnątrz, pojawienie się tego fragmentu tekstu jako rezultat insynuacji jednego z czołowych członków OUN (b) Riko Jarego – „żydowskiego pokurcza Jarego” – który rzekomo „w misterny sposób chce uratować swoich semickich braci przed nieuchronnym, ostatecznym pogromem w ZSRR”.5

Aby lepiej zrozumieć treść uchwał II Wielkiego Zgromadzenia, konieczne jest rozpatrzenie ich w kontekście nastrojów panujących w tym czasie w środowisku aktywu OUN (b). Wbrew twierdzeniom przedstawicieli OUN (m) nie ma informacji o udziale Jarego w ich formułowaniu. Natomiast najbardziej aktywny udział w tym mieli młodzi ukraińscy nacjonaliści Iwan Mitrynga, Jarosław Stećko, Dmytro Myron i Jarosław Staruch.6 Przynajmniej trzech z nich bardziej szczegółowo określiło swój stosunek do mniejszości żydowskiej w pracach opublikowanych w latach 1940–1941.

W tekście „Nasz szlak walki” opublikowanym w 1940 r. Mitrynga rozpatrywał Żydów jako „wrogów wewnętrznych” i nie miał wątpliwości, że będą stawiali opór budowie państwa ukraińskiego.7 Zaproponował dyskryminacyjną politykę wobec mniejszości etnicznych w przyszłym państwie ukraińskim – „element jawnie nieukraiński” powinien znajdować się na najniższym poziomie społecznym:

„Ten element, jeśli będzie żyć na Ukrainie i pracować na dozwolonych dla niego odcinkach życia narodu ukraińskiego, na ziemi ukraińskiej będzie miał prawo do zarobku uznanego przez władze narodu ukraińskiego za sprawiedliwy”.8

Odnosząc się do mniejszości żydowskiej, Mitrynga zauważył, że „będziemy musieli rozwiązać tę kwestię w inny sposób”.9

W tym samym 1940 roku Dmytro Myron opublikował swój kultowy tekst „Idea i czyn Ukrainy”. Podobnie jak Mitrynga opowiadał się za „oczyszczeniem ukraińskiej ziemi z napływowego, wrogiego Ukrainie, obcego narodowego elementu państw okupacyjnych: Polaków, Moskali, Węgrów, Rumunów i Żydów”.10 W szczególności o mniejszości żydowskiej autor ten wyraził się następująco:

„Nie prowadzimy specjalnej walki z Żydami. Będziemy zwalczać Żydów jako narzędzia wrogich państw okupacyjnych, a w szczególności jako nosicieli i obrońców bolszewickiego ucisku i wylęgarnię doktryny komunistycznej”.11

W tekście „O treść życia państwowego” napisanym w tym samym okresie Jarosław Stećko przede wszystkim zapewnił, że władze przyszłego państwa ukraińskiego „w stosunku do mniejszości narodowych nie będą prowadzić polityki eksterminacyjnej, zapewniając im kulturalny, gospodarczy rozwój w granicach integralności i suwerenności Państwa Ukraińskiego”.12 Podobną tezę sformułował pod koniec lat trzydziestych XX wieku.13 Jednocześnie Stećko podzielił mniejszości narodowe na cztery kategorie:

1/ przychylne;
2/ te, które walczą z okupantem, ale są niechętne lub obojętne wobec powstania państwa ukraińskiego;
3/ faktyczni okupanci;
4/ „wspierające okupantów”.

Do tej ostatniej kategorii zaliczył Żydów.

Nie jest do końca jasne, w jaki sposób hierarchia, którą opracował, miała być zgodna z następującym fragmentem, prawie identycznym z tym, który napisał D. Myron: „Stosunek Państwa Ukraińskiego do mniejszości narodowych określą one same swoim zachowaniem podczas rewolucji narodowej i w okresie umacniania państwa”.14

Jeśli rzeczywiście planowano dać mniejszościom etnicznym szansę udowodnienia swojej lojalności, nie powiedziano ani jednego słowa o tym, jak zostanie to wprowadzone w życie.

Teksty Jarosława Stećki i Dmytra Myrona nie tylko odzwierciedlały ich osobiste przekonania, ale także tworzyły klimat ideologiczny w środowisku OUN (b). Po II Wielkim Zgromadzeniu przygotowania aktywu OUN (b) do spodziewanego konfliktu zbrojnego nabrały jeszcze większego rozmachu.15 Wiadomo, że Jarosław Stećko był jednym z tych, którzy w maju 1941 r. opracowali instrukcje „Walka i działalność OUN w czasie wojny”. Instrukcje zostały zredagowane w celu uregulowania działalności OUN (b) po ataku nazistowskich Niemiec na Związek Radziecki.

W ich przygotowaniu brali udział również Stepan Bandera, Roman Szuchewycz i Stepan Łenkawśkyj.16 W tych instrukcjach hierarchia mniejszości etnicznych została uproszczona do „przyjaznych” i „wrogich”. Żydzi zostali zaliczeni do tych ostatnich, obok Polaków i Rosjan. Przewidziano, między innymi, ich rejestrację, izolację, usunięcie z prawie wszystkich stanowisk i inne środki dyskryminacyjne (w tym egzekucję przy najmniejszym podejrzeniu sabotażu lub lojalności wobec reżimu sowieckiego).17 W procesie „oczyszczania terenu z wrogiego elementu” zalecano: „w czasach chaosu i zamętu można sobie pozwolić na likwidację niepożądanych działaczy polskich, moskiewskich i żydowskich, zwłaszcza zwolenników imperializmu bolszewicko-moskiewskiego”.18

Niewątpliwie oznaczało to, że „budowaniu państwa ukraińskiego” musiała towarzyszyć masowa przemoc wobec mniejszości etnicznych z zastosowaniem zasady odpowiedzialności zbiorowej.

„Jednocześnie jednak musimy pamiętać – wskazywano w instrukcjach – „że istnieją czynniki, które jako główna podpora sił NKWD i sowieckiego rządu na Ukrainie muszą zostać unieszkodliwione podczas tworzenia nowego rewolucyjnego ładu na Ukrainie. Takimi czynnikami są: [...] 2. Żydzi, zarówno indywidualnie, jak i grupa narodowa”.19

W środowisku OUN (b) było to postrzegane jako gwarancja skutecznej realizacji planów utworzenia państwa ukraińskiego i unieszkodliwienia potencjalnych przeciwników tego procesu.

 /  Wołodymyr Bałacko. Źródło: Archiwum Zarządu SBU w obwodzie Tarnopolskim.

 „Brzydkie, brudne i żydowskie”: działalność grup pochodnych OUN (b)

Siłą uderzeniową dla realizacji „budownictwa państwa ukraińskiego” na terenach należących do radzieckiej Ukrainy do września 1939 roku stały się grupy pochodne. Pomysł ich utworzenia został wysunięty przez Prowid (kierownictwo) OUN (b) pod koniec lat czterdziestych XX wieku.20 Po rozpoczęciu wojny między nazistowskimi Niemcami a Związkiem Radzieckim miały one natychmiast posuwać się tuż za linią frontu, tworzyć władze lokalne, szerzyć propagandę nacjonalistyczną, zorganizować sieć OUN (b) i masowo angażować do niej miejscową ludność. Uzyskując w ten sposób świadectwo masowego poparcia dla swojej działalności, OUN (b) liczyła na uznanie państwa ukraińskiego przez nazistowskie Niemcy.


 Foto 4. Dmytro Myron

Kadry niezbędne do tworzenia grup pochodnych (marszowych0 były dobierane spośród ukraińskich nacjonalistów na terenie Generalnego Gubernatorstwa od początku 1941 roku.21 W tym celu w Krakowie utworzono Ośrodek Planowania grup pochodnych OUN (b) składający się z Wasyla Kuka, Romana Małaszczuka i Zenona Matli. Ci ostatni wyznaczali kierownictwo grup, ustalali ich liczebność, trasy przemarszu, konkretne miejsca przyjazdu dla każdego z uczestników oraz funkcje, jakie mieli pełnić.22

W zależności od zdefiniowanych funkcji wybrane kadry były wysyłane na odpowiednie szkolenia. Szczególną uwagę zwrócono na naukę języka rosyjskiego, literatury radzieckiej, poznanie specyfiki ustroju państwowego radzieckiej Ukrainy oraz warunków życia miejscowej ludności.23 Wiadomo, że przynajmniej Stećko spotykał się osobiście z przyszłymi członkami grup pochodnych. Między innymi podkreślał:

„Tylko ci, którzy uznają nasze tradycje, kulturę, język i będą przestrzegać naszych praw, będą mogli żyć w naszym państwie narodowym”.24

W sumie utworzono trzy grupy pochodne:

1/ Północną – w rejonie Przemyśla,

2/ Środkową – w rejonie Chełma, i

3/ Południową – na Łemkowszczyźnie.

Każda z nich otrzymała odrębny znak identyfikacyjny: tasiemkę lub nić w odpowiednim kolorze, dyskretnie wszytą w odzież. Określono również wspólne hasło służące do komunikowania się między członkami grup pochodnych: „Dokąd Bóg prowadzi?” - „Tam, gdzie filary podtrzymują niebo”.25 Łączna liczba to około 700 osób.26

Najbardziej efektywna okazała się działalność 3. Południowej Grupy Pochodnej OUN (b) (dalej – PGP). Jest ona także najlepiej opisana w literaturze wspomnieniowej.27 Za jej utworzenie był odpowiedzialny powiatowy prowidnyk OUN (b) na Łemkowszczyźnie Tymisz Semczyszyn („Myrosław Riczka”). Sporządził odpowiednie wykazy i wyznaczył prowidnyków rojów [drużyn] (rojowych [drużynowych]). Trzon PGP stanowili członkowie Kurenia Młodzieży przy Ukraińskim Komitecie Dopomogowym w Sanoku, legalnej struktury młodzieżowej, na której czele stał ten sam Semczyszyn.28

W maju 1941 r. otrzymał z Krakowa 10 egzemplarzy instrukcji „Walka i działalność OUN w czasie wojny”, które rozesłał swoim podwładnym i osobiście nadzorował proces zapoznawania się z nimi. Na 2-3 dni przed atakiem nazistowskich Niemiec na Związek Radziecki Semczyszyn został poinformowany o swojej nominacji na prowidnyka [dowódcę] PGP.29

Początkowo liczba członków PGP wynosiła 300 osób, ale dość szybko zmniejszyła się do 200.30 Uczestnicy PGP zostali podzieleni na roje [drużyny] po 5-12 osób w każdym. Po przybyciu do miejsc przeznaczenia utworzyli obwodowe, okręgowe i rejonowe prowody [kierownictwa] OUN (b).31

W ciągu dwóch tygodni od ataku nazistowskich Niemiec na Związek Radziecki PGP przeszła przez całą Galicję Wschodnią do Tarnopola. Tutaj zatrzymała się na kilka dni. Podsumowując rezultaty działalności w tym czasie, Semczyszyn wśród funkcji swoich podwładnych wskazał „likwidację elementów szkodliwych i wrogich (enkawudystów, seksotów, Żydów, Polaków, Moskali)”.32 Tamże i wtedy otrzymali oni bardziej szczegółowe instrukcje postępowania w tym kierunku. „Otrzymaliśmy prawo do nagradzania za dobre uczynki i karania za zbrodnie przeciwko Nacji” – zaznaczył w swoich wspomnieniach Mykoła Sidor.33

Aktywna faza działalności PGP miała się rozpocząć dopiero po przekroczeniu starej polsko-radzieckiej granicy wzdłuż rzeki Zbrucz.34 Podczas pobytu grupy w Tarnopolu otrzymała ona pierwsze informacje o sytuacji za rzeką Zbrucz, na terytorium właśnie w tym czasie zajętego i okupowanego obwodu Kamieńca Podolskiego. W „Karcie Informacyjnej” PGP odnotowana została bierność, inercja miejscowej ludności, a także nastroje antysemickie: „Do Żydów czują nienawiść, ale nie ma tam żadnej reakcji”.35

Kontrastowało to z wydarzeniami na Ukrainie Zachodniej, gdzie latem 1941 r. przetoczyła się fala przemocy antyżydowskiej, w tym w miejscowościach, przez które przebiegał szlak PGP – Dobromil, Sambor, Drohobycz, Stryj, Rohatyn, Bereżany, Tarnopol itp.36

W Tarnopolu odbyło się ostateczne dokompletowanie tych rojów [drużyn] PGP, które miały udać się do miejsc swojego przeznaczenia (w szczególności roju [drużyny] K1 kierowanego przez Mykołę Kozaka). W dniu 15.07.1941 r. rój ten wyruszył w kierunku Kamieńca Podolskiego.37 „Po drodze rój K1 wkraczał do wiosek, zwoływał wiece, likwidował NKWD-zistów i inną swołocz, co teraz jest kontynuowane” – meldował później Kozak.38

Z wrażeniami ukraińskich nacjonalistów z pobytu na terytorium obwodu Kamieńca Podolskiego można zapoznać się z notatek jednej z uczestniczek PGP: „Wołoczyska robią na nas złe wrażenie. Zniszczone żydowskie i brudne miasteczko”.39

Pozostawiony przez nią opis następnego punktu marszruty, miasta Płoskurów, był podobny: „Brzydkie, brudne i żydowskie. Nawet nie chce się w nim zatrzymywać”.40

Zgodnie z instrukcjami „Walka i działalność OUN w czasie wojny”, członkowie PGP obserwowali nastroje miejscowej ludności w celu zidentyfikowania punktów kontaktowych, które mogłyby posłużyć do szerzenia wśród nich propagandy nacjonalistycznej. Na początku nie było to łatwe zadanie. Miejscowi traktowali ich z nieufnością, uważając ich za Polaków, a nawet za Niemców znających język ukraiński. Na ich przekonanie że jest przeciwnie przyszło przeznaczyć niemało czasu.41

W swoich sprawozdaniach uczestnicy PGP odnotowali także stosunek miejscowej ludności do Żydów. Na przykład o nastrojach w rejonie Płoskurów czytamy: „Chłopi znienawidzili Żydów i wskazywali na Żydów jako źródło wszystkich nieszczęść. Kiedy był głód, Żydzi w miastach mieli chleb. Ludzie cieszą się, gdy Niemcy rozstrzeliwują Żydów”.42

Odnosząc się do nastrojów w rejonie Wołoczyska, stwierdzono: „W wioskach Żydów nie ma, za to są w miastach i odgrażają się, że jeszcze [będą] kąpać się w ukraińskiej krwi, więc ludność w niektórych miejscowościach rejonu Wołoczyska nawet nie śpi w domu, boi się Żydów”.43

W raporcie o sytuacji w rejonie Felsztyn znajdujemy następujący fragment: „Nieco przygnębia ich nieustanna strzelanina na polach i Żydzi. W rezultacie na wniosek wsi przeprowadzono maleńką czystkę żydo-komuny. Później wieśniacy, głównie kobiety, narzekali, że to jeszcze za mało... Słaba nienawiść do Moskali i Polaków, a jej ostrze zwraca się głównie przeciwko Żydom”.44

W tym rejonie działał rój [drużyna] A1 pod dowództwem Sydora. W swoich wspomnieniach wiele uwagi poświęcił on opisowi stosunków z lokalną społecznością żydowską, a nawet szczegółowo opisał zabójstwo jednego Żyda, którego nazywa Salomonem Mojsejowyczem, i drugiego, Motja Dowhoho, rzekomo w zemście za współpracę tego ostatniego z reżimem sowieckim.45

Ukraińscy nacjonaliści rzekomo sprzeciwiali się takim zabójstwom i nawet skazali Salomona Mojsejowycza na 25 buków [chłosta, 25 uderzeń twardym kijem].46 Nie napisali ani słowa, całkowicie w duchu powojennej narracji nacjonalistycznej, o swoim udziale w „małej czystce żydokomuny”. Natomiast w zeznaniach Żydówki z Felsztyna Eti Całewycz pobyt w miasteczku „oddziału policyjnego [złożonego] z zachodnich Ukraińców” (jak nazywa nowo przybyłych ukraińskich nacjonalistów) został opisany w zupełnie inaczej. Według niej w Felsztynie oni obrabowali i zamordowali kilka rodzin żydowskich. Całewycz była naocznym świadkiem zamordowania rodziny Bukiejewkerów: ojca i dwóch synów rozstrzelali w pobliżu ich domu, matkę poranili.47

Foto 6. Karta zeznań o zabójstwie Chawy Halperyny podczas Holokaustu, 2000 r. Źródło: Yad Vashem Archive

Członkowie PGP nie zatrzymali się dłużej na terytorium obwodu Kamieńca Podolskiego. Już 24.07.1941 r. mieli być w pobliżu Winnicy.48 Krajowy prowid [kierownictwo] OUN (b) we Lwowie tworzył i wysyłał w ślad za PGP dodatkowe roje [drużyny]. Na czele jednego z nich stanął Wołodymyr Zbrożyk – „Bołotow”.49 W mieście Czortków w obwodzie tarnopolskim otrzymał od specjalnie utworzonej struktury OUN (b) niebiesko-żółte flagi, opaski na ramiona, żywność, pieniądze, a także uzbrojoną ochronę.

W dniu 19.07.1941 r. rój [drużyna] przybył do Kamieńca Podolskiego, gdzie Zbrożyk objął stanowisko obwodowego prowidnyka (kierownika) OUN (b). Po zapoznaniu się z sytuacją w mieście ukraińscy nacjonaliści zameldowali o składzie etnicznym miejscowej ludności w następujący sposób: „60% – Żydzi, 20% – zmoskwiczeni Ukraińcy, 10% – dobrzy Ukraińcy, 10% – Moskale”.50

W dniu 21.07.1941 r. do Kamieńca Podolskiego przybył rój [drużyna] K1. Jego kierownik Kozak zastąpił Zbrożyka na stanowisku obwodowego prowidnyka (kierownika) OUN (b).51 Przede wszystkim rozpoczęli realizację aktywnej kampanii propagandowej. Miejscowy Ukrainiec Iwan Marunczak tak zeznawał o pierwszych dniach okupacji Kamieńca Podolskiego przez Niemców: „Zobaczyłem tam wielką ilość haseł, takich jak: „Niech żyje Stepan Bandera”, „Niech żyje niepodległa zjednoczona Ukraina”, „Chwała ukraińskim nacjonalistom”, „Niech żyje Adolf Hitler – wyzwoliciel od bolszewizmu”.”52

Ukraińscy nacjonaliści otrzymali zgodę niemieckiej administracji okupacyjnej na utworzenie zarządu obwodowego i policji. Zbrożyk został mianowany komendantem milicji obwodowej. Kolejne dziesiątki nowo przybyłych wstąpiły do służby w milicji lub w innych strukturach w Kamieńcu Podolskim.53 Ostatecznie OUN (b) szybko zdołała rozszerzyć swoją działalność na wszystkie południowe rejony obwodu Kamieńca Podolskiego. W ośrodkach rejonowych i w wioskach ukraińscy nacjonaliści propagowali ideę ukraińskiej państwowości, tworzyli organy władzy lokalnej, w tym oddziały milicji.54 Pomogło im to, między innymi, w skutecznej walce z politycznymi rywalami z OUN (m), którzy także starali się rozszerzyć swoje wpływy na ten region.

Już podczas przemarszu zaczęły pojawiać się pierwsze nieporozumienia pomiędzy PGP a nazistowską administracją okupacyjną.55 Z tego powodu ukraińscy nacjonaliści odłożyli realizację szeregu swoich inicjatyw. Na przykład, referent wojskowy PGP Metodij Pawłyszyn – „Wiktor Lisowśkyj” zeznał, że początkowo do jego obowiązków należało formowanie z lokalnych ochotników tak zwanych „Siczy” na szczeblach rejonowym, okręgowym i obwodowych. Widzieli w nich zarodek przyszłej armii ukraińskiej. Będąc w Tarnopolu, w lipcu 1941 r. Pawłyszyn otrzymał nowe zarządzenie – „Siczy” nie formować, ponieważ Niemcy nie uznali państwa ukraińskiego i zakazali tworzenia jakiejkolwiek armii.56

Mimo to na terytorium obwodu Kamieńca Podolskiego członkowie PGP utworzyli formację pod nazwą „Sicz” realizującą funkcje czysto milicyjne.57 W końcu miejscowa ludność często nazywała także aktywistów OUN (b) po prostu siczowcami.58 Później rozbieżności [interesów z Niemcami] tylko się nasiliły. W Kamieńcu Podolskim ukraińskim nacjonalistom zabroniono drukowania literatury i w ogóle realizowania działalności propagandowej. Oczekiwano jednak od nich pomocy podczas żniw.59

Już 29.07.1941 r. Kozak przewidywał, że będą musieli opuścić terytorium obwodu Kamieńca Podolskiego i zwracał uwagę na potrzebę aktywniejszego tworzenia sieci organizacyjnej.60 W dniu 5.08.1941 r. 17 Armia otrzymała tajny rozkaz, zgodnie z którym należało koniecznie przeciwdziałać przenikaniu ukraińskich nacjonalistów na tereny położone na wschód od Zbrucza. Należało ich zatrzymywać i natychmiast przekazywać do dyspozycji oddziału 1C.61 W miesiąc po przybyciu aktywu OUN (b) do Kamieńca Podolskiego jego działalność w mieście została wstrzymana.62

Działalność OUN (b) w południowych rejonach obwodu Kamieńca Podolskiego zbiegła się z początkowym etapem realizacji Holokaustu. W dniach 26-28.08.1941 r. w Kamieńcu Podolskim personel kompanii sztabowej wyższego dowódcy policji i SS „Rosja-Południe” oraz 320. batalionu policji rozstrzelał 23 600 miejscowych i deportowanych z Węgier Żydów. W tym czasie była to największy mord masowy. W historiografii Holokaustu uważa się, że to właśnie ten mord oznaczał przejście do całkowitej eksterminacji społeczności żydowskich.63 Oczywistą jego kontynuacją był masowy mord około 250 węgierskich Żydów w Orynynie.64 W dniu 30.08.1941 r. ten sam 320 batalion zabił 2 200 Żydów w Myńkiwciach, a następnego dnia kolejnych 380 w Wielkim Żwanczyku i Sokółce.65

W czasie tych masowych mordów aktywiści OUN (b) zostali już wypchnięci z terytorium obwodu Kamieńca Podolskiego. Warto jednak zauważyć, że zabójstwa w Kamieńcu Podolskim, Orynynie, Myńkiwciach i Wielkim Żwanczyku odbywały się przy udziale miejscowych kolaborantów, przede wszystkim tych, którzy służyli w oddziałach milicji.66

„Specjalnego rozkazu eksterminacji Żydów wyższy prowid [wyższe kierownictwo] OUN nie dawał”: przemoc antyżydowska w Smotryczu i Kupinie

W obwodzie Kamieńca Podolskiego uczestnicy PGP odczuwali znaczny niedobór kadr. W celu wzmocnienia kadrowego nadal byli tu przysyłani do pomocy aktywiści OUN (b), głównie z obwodu Tarnopolskiego.67 W lipcu 1941 r. do Kamieńca Podolskiego przybyła wielka grupa takich aktywistów. W jej skład wchodził 27-letni Wołodymyr Bałacko, nauczyciel z rejonu Towsteń. W sierpniu 1948 r. został aresztowany przez sowieckie służby specjalne. Podczas przesłuchań szczegółowo opowiadał o tym, co robił latem 1941 r., kiedy objął stanowisko rejonowego prowidnyka OUN (b). Wraz z czterema podwładnymi – Iwanem Łesiwem, Dmytrem Antoszkowem, Tymko Swynarczynem i Ołeksą Fedoryszynem – pojechał do Smotrycza, siedziby władz rejonu położonego na północ od Kamieńca Podolskiego.

Po przybyciu zorganizowali zebranie miejscowej ludności, utworzyli zarząd rejonowy i oddział siczowców, na czele którego stanął Kostjantyn Cichoćkyj. Do Siczy dołączyli również dwaj nowo przybyli Swynarczyn i Fedoryszyn. Natomiast Łesiw i Antoszkiw zostali propagandystami, ich zadaniem było zorganizowanie samorządów w wiejskich miejscowościach rejonu smotryckiego.68

Jakiś czas później prowidnyk [kierownik] obwodowy OUN (b) Kozak poinformował Bałacko o eskalacji konfliktu z nazistowską administracją okupacyjną i rozpoczęciu aresztowań ukraińskich nacjonalistów. Po tym [ostrzeżeniu] tenże zaczął przywiązywać znacznie większą wagę do tworzenia tajnej sieci OUN (b) i zaangażowania do niej lokalnych mieszkańców.69

Pod koniec lipca 1941 r. Bałacko po wyprawie na tereny wiejskie wrócił do Smotrycza i napotkał w mieście pięcioosobową bojówkę SB OUN (b). Komendant tej bojówki przedstawił się jako „Striła” i oświadczył, że pod jego nieobecność pozwolił sobie „trochę gospodarować”, czyli rozstrzelać kilku Żydów.

„Striła” powiedział mi” – zeznawał Bałacko – „że on, jako kierownik bojówki [SB] Skałackiego prowidu rejonowego OUN, został specjalnie wysłany do wschodnich obwodów Ukrainy i będzie prowadził pracę nad eksterminacją Żydów jako nosicieli komunizmu”.70

Następnego dnia członkowie bojówki SB i miejscowi siczowcy dopuścili się kolejnego aktu przemocy wobec Żydów.71

Podczas przesłuchań Bałacko nie podał konkretnych szczegółów. Według innych źródeł, zatrzymani Żydzi zostali wyprowadzeni na peryferie miasta nad rzekę Smotrycz i ustawieni w dwóch kolumnach: starcy i mężczyźni tworzyli jedną kolumnę, a kobiety z dziećmi drugą. Według niektórych źródeł informacji najpierw zmuszono ich do pasienia się [trawą] na brzegu, a następnie ogłoszono, że muszą przeprawić się przez rzekę. Obiecano tym, którzy tego dokonają, możliwość powrotu do domu. Ludzie zaczęli krzyczeć tak głośno, że było ich słychać aż w Smotryczu. Potem zaczęto do nich strzelać. Pewnej części udało się uratować ucieczką. Inni zostali zabici lub utonęli.72

Jako współsprawców tego masowego mordu naoczni świadkowie wskazali ukraińskich nacjonalistów i miejscowych siczowców Cichoćkiego, Ołeksija Batjukewycza, Hryhorija Hrebeljuka i Fedora Nebesnego. W Archiwum zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy Obwodu Chmielnickiego przechowywane są akta spraw karnych przeciwko dwóm z nich, Batjukewyczowi i Hrebeljukowi. Żaden z nich nie przyznał się do udziału w masowym mordzie na rzece Smotrycz, chociaż w obu przypadkach stanowczo potwierdzali to bezpośredni świadkowie.73

Jeśli opis okoliczności masowego mordu pokrywa się we wszystkich dostępnych źródłach, to nie ma takiej zgody co do liczby ofiar. Podczas przesłuchań Bałacko podawał liczby 80 lub 100 osób.74 Świadek Mykoła Osadczuk również mówił o 100 osobach.75 W późniejszych wspomnieniach wspomniał o kilkuset osobach eskortowanych do rzeki oraz „dziesiątkach trupów” płynących w niej po akcji.76 Rajisa Bidna zeznała w 1947 r., że do rzeki wpędzono 20 osób i zabito 10 z nich, ale już w 1960 r. wymieniała liczby odpowiednio 100 i 15.77 Basia Bohomołeć (Perepłetczikowa) poinformowała o 20 zabitych.78 Oprócz tego byli ranni.79 Miejscowi mieszkańcy zebrali wszystkie zwłoki i na furmankach zawieźli je na cmentarz żydowski, gdzie zostały pochowane w zbiorowej mogile.80

Żydowska rodzina Bohomołćów przez kilka dni po masowym mordzie ukrywała się w budynku swojego znajomego Nestora Kijowśkiego. Kiedy Basia Bogomołeć wróciła do domu, spotkała się z ukraińskimi nacjonalistami. Powiedzieli jej o masowym morderstwie co następuje: „My tego nie zrobiliśmy. To byli inni”.81

W trakcie przesłuchań Bałacko analogicznie zapewniał, że wszystko odbywało się bez jego pozwolenia.82

„Ponieważ nie otrzymałem osobiście wskazówek dotyczących organizacji pogromów żydowskich” – zeznał – „następnego dnia pojechałem do Kamieńca Podolskiego do prowidnyka Kozaka. Ten ostatni w odpowiedzi na moje pytanie oświadczył, że wyższy prowid OUN specjalnego rozkazu eksterminacji Żydów nie dawał, że ta kwestia eksterminacji ludności żydowskiej leży w kompetencjach Niemców, którzy to prowadzą eksterminację Żydów. Ze strony OUN zezwala się na eksterminację Żydów, jeżeli z ich strony będzie dochodzi do jakichkolwiek przejawów przeciwko OUN lub gdy będą dokonywać sabotażu w prowadzeniu pracy organizacyjnej”.83

Kozak odtworzył treść instrukcji „Walka i działalność OUN w czasie wojny”, z którymi niewątpliwie zapoznał się jako członek PGP. Polecił aby Bałacko natychmiast wrócił do Smotrycza i przysłał mu „Striłę”. Jednak tego już tam nie było. Przeszedł ze swoją bojówką do innego rejonu.84

Na początku sierpnia 1941 r. Bałacko wysłał grupę siczowców do miasteczka Kupyn w rejonie smotryckim w celu proklamowania państwa ukraińskiego. Po powrocie siczowiec Fedoryszyn zameldował, że jeden z miejscowych Żydów użył wobec niego niecenzuralnych słów. W odpowiedzi strzelił i zranił go w szyję.

„Ponieważ wysłana przeze mnie grupa wróciła nie wykonawszy zadania” – wyjaśniał Bałacko – „zapytałem o przyczynę niewykonania. Poinformowali mnie, że Żydzi mieszkający w mieście Kupyn przeciwstawiają się przeprowadzanym przedsięwzięciom”.85

Wyjechał do Kupyna z większą grupą siczowców. Razem z nimi wyprawił się tutaj jakiś Melnyk, który właśnie pojawił się w Smotryczu z żółto-niebieską opaską i dokumentami inspektora ogrodnictwa z zarządu obwodowego Kamieńca Podolskiego. Tytułował siebie „pełnomocnikiem operacyjnym”.86 Następne wydarzenia Bałacko opisał następująco:

„Początkowo chcieliśmy znaleźć Żyda postrzelonego przez Fedoryszyna, ale ten Żyd zniknął. Potem przeprowadziliśmy żydowski pogrom. W pogromie brał czynny udział przybyły niedawno Melnyk, który wcześniej mieszkał w Kupynie i znał jego topografię oraz miejsca zamieszkania Żydów. W czasie tego pogromu zebrano około pięćdziesięciu osób ludności żydowskiej, które zapędzono do rzeki i rozstrzelano”.87

Według jego zeznań wśród uczestników masowego mordu byli siczowcy Antoszkiw, Fedoryszyn, Cichoćkyj, Nebesny, Stach Witkowśkyj, Zajeć i inni.88

Podobnie jak w przypadku masakry w Smotryczu, podczas przesłuchań Bałacko podawał różne liczby ofiar w Kupynie: raz mówił o 10, raz o 50 osobach. Bałaćko przyznał się, że nie znał dokładnej liczby zabitych, ponieważ to wszystko odbywało się wieczorem.89 Sprawy karne przeciwko siczowcom z Kupyna, które udało się odnaleźć w Archiwum Służby Bezpieczeństwa obwodu Chmielnickiego, nie dają możliwości precyzyjnego wyjaśnienia okoliczności ówczesnych wydarzeń. Potwierdzają przybycie do miasta na początku sierpnia 1941 r. grupy ukraińskich nacjonalistów i siczowców z miasteczka Smotrycz. Jeden ze świadków stwierdził, że zatrzymali oni grupę członków Komsomołu z Kupyna i Żydów, których zapędzono nad rzekę i tam się nad nimi znęcano.90 Brakuje jednak danych dotyczących charakteru tego znęcania się i liczby zabitych. Wspomina się tylko o zabójstwie Żyda o nazwisku Zeide i członków Komsomołu, Iwana Warszawskiego i Kazymyra Wysznewśkiego.91 Według Centralnej Bazy Nazwisk Ofiar Holokaustu, wśród zabitych są również Jankel, Hajka i Hawa Halperini.

Najprawdopodobniej Bałacko rozpatrywał swoje działania jako ukaranie Żydów z Kupyna za „sabotaż w prowadzeniu pracy organizacyjnej”. Było to zgodne z zasadami odpowiedzialności zbiorowej, o przestrzeganiu których OUN (b) ogłosiła publicznie.92 Jednocześnie wątpliwe jest, aby Żydzi z Kupyna mogli stawić realny opór. Wiadomo, że w Kupynie istniały już wówczas władze samorządowe, w tym oddział siczowców kierowany przez Antona Bobrowśkiego.93 W takich warunkach mniejszość żydowska nie mogła być aktywnym podmiotem lokalnej społeczności.

Warto zwrócić uwagę, że zarówno w Smotryczu, jak i w Kupynie dokonywano masowych mordów w podobny sposób: Żydów pędzono do rzeki, jednych topiono, innych rozstrzeliwano. W wielowiekowej historii przemocy wobec Żydów takie przypadki początkowo były powiązane z przymusowym chrztem (a raczej karą za wyrzeczenie się chrztu).94 Na terytorium Ukrainy takie wydarzenia zostały po raz pierwszy jednoznacznie odnotowane w okresie powstań kozackich w XVII wieku.95 Najwięcej informacji o takich samych epizodach uzyskujemy z okresu masowych pogromów w latach 1918–1920. Na przykład może posłużyć wielodniowa przemoc antyżydowska, której dopuścili się wiosną 1919 r. podwładni powstańczego atamana Iłko Struka w Czarnobylu. Wyrażenie „do rzeki” miejscowi Żydzi zaczęli odbierać jako groźbę rychłej nieuchronnej śmierci.96

Latem 1941 r. przypadki masowych zabójstw przez utopienie odnotowano w Galicji Wschodniej, północnej Bukowinie i na Polesiu Wołyńskim.97 Żydzi byli zmuszani do naśladowania zachowania zwierząt na pastwiskach podczas aktów przemocy na terenach wiejskich w okolicach Buczacza (obwód tarnopolski) oraz w Olewsku (obwód żytomierski).98 Chęć jak największego upokorzenia ofiary, odczłowieczenia jej do stanu zwierzęcia, była w pełni zgodna z faktem, że sprawcy mogli postrzegać swoje działania jako „zemstę” za własne cierpienie (rzeczywiste lub wyimaginowane) ze strony kojarzonego przez nich z Żydami sowieckiego reżimu.

Akty przemocy wobec Żydów w Smotryczu i Kupynie były uwarunkowane kilkoma czynnikami. W następstwie szybkiego przesuwania się wojsk niemieckich powstało tu swego rodzaju wakuum władzy. Aktyw OUN (b) wykorzystał tę sytuację do rozszerzenia swoich wpływów na terytoria wcześniej dla nich niedostępne. Przedstawiciele miejscowej ludności, zdezorientowani w warunkach nowej okupacyjnej rzeczywistości, często zwracali się z prośbą o pomoc do ukraińskich nacjonalistów.99 Nawet po rozpoczęciu konfliktu z nazistowską administracją okupacyjną przedstawicielom OUN przez pewien czas udawało się legalnie działać na terenach wiejskich oddalonych od miast. Fakt, że towarzyszyły temu prześladowania miejscowych Żydów, świadczy o tym, że realizowali oni własne plany niezwiązane z niemiecką polityką Holokaustu.100

Ponadto w żadnym z dostępnych dowodów nie ujawniono informacji o udziale, a nawet obecności przedstawicieli nazistowskiej administracji okupacyjnej podczas masowych mordów w Smotryczu i Kupynie. Wydarzenia te należy rozpatrywać w kontekście zaplanowanej przez OUN (b) wiosną 1941 roku masowej przemocy wobec mniejszości etnicznych. Pomimo faktu, że pogromy nie były planowane jako metoda działania, dwojako sformułowane tezy dokumentów programowych i instrukcje OUN (b) dotyczące „zwalczania”, „oczyszczenia”, „likwidacji” mogły być różnie interpretowane przez aktywistów na niższych poziomach struktury organizacyjnej. Zwłaszcza te ich aspekty, którym towarzyszyła antysemicka propaganda i aprobata zasady odpowiedzialności zbiorowej.

Właśnie dlatego latem 1941 r. wśród ukraińskich nacjonalistów znaleźli się zarówno tacy, którzy wykazali chęć zabicia wszystkich bez wyjątku Żydów, jak i przeciwnicy podobnych metod. Jest oczywiste, że jedni i drudzy uważali, że działają zgodnie z otrzymanymi instrukcjami.101 Analizując wydarzenia „ukraińskiego budownictwa państwowego”, autor o pseudonimie „M. Homyn” napisał latem 1942 r. co następuje: „odnośnie Żydów – na długo przed wojną jednoznacznie wprowadziliśmy obowiązującą zasadę, że jesteśmy wobec nich skrajnie wrogo nastawieni, ale nie bierzemy udziału w żadnych pogromach. Zdarzały się jednak przypadki, gdy nie wyrobione politycznie elementy ukraińskie pozwalały się wciągać do udziału w akcjach pogromu”.102

Oczywiste jest, że tacy jak Bałacko, którzy byli wysyłani do obwodu Kamieńca Podolskiego w charakterze dodatkowych pomocników, nie mieli czasu na specjalne szkolenia, takie jak te organizowane dla pierwszych uczestników PGP. Ich przygotowanie było ograniczone do krótkiego instruktażu.103 Dlatego wiele zależało od ich wiedzy, umiejętności, nawyków a nawet intuicji. Aktywna działalność organizacyjna w okresie największej antyżydowskiej radykalizacji mogła wpłynąć na ich przekonania.

Bohomołeć wspominała, że ukraińscy nacjonaliści prowadzili w Smotryczu antysemicką propagandę.104 Co więcej, do obwodu Kamieńca Podolskiego zostali wysłani również ludzie nie będący członkami OUN (b). Ich zadaniem była wyłącznie służba w Siczy. Wśród podwładnych Bałacko takim człowiekiem był Fedoryszyn.105

Nie wiadomo, czy któryś z nich wcześniej brał udział w aktach przemocy wobec Żydów na zachodniej Ukrainie. Bałacko był poinformowany o zabójstwach Żydów dokonanych przy udziale działaczy OUN (b) we wsiach Angelówka i Capowce w rejonie Towsteń.106 Analogiczne wydarzenia miały miejsce także w sąsiednich osiedlach. Natomiast w siedzibie administracyjnej rejonu Towste w przeprowadzeniu pogromu przeszkodziła grupa lokalnych aktywistów, w tym – nacjonalista ukraiński Stepan Andruszczyszyn.107

Mimo takich wyjątkowych przypadków bardziej charakterystyczna dla omawianego okresu była brutalizacja metod działania i przekonanie o potrzebie rozprawienia się ze wszystkimi, których zidentyfikowano jako wrogów. Na przykład podczas przesłuchań Bałacko przywoływał słowa Kateryny Ljachowećkej („Hałyczanky”), członkini bojówki SB „Striły”:

„Ljachowećka chwaliła się przede mną, że pomimo bycia kobietą potrafi zabić każdego człowieka, który okaże się jej osobistym wrogiem lub wrogiem jej nacji”.108

Jest mało prawdopodobne, aby ukraińscy nacjonaliści kierowali się wyłącznie motywami ideologicznymi. Dostępne świadectwa potwierdzają, że także oni rabowali mienie żydowski i rzekomo wysyłali je na zachodnią Ukrainę.109 O samym Bałacko jeden ze świadków relacjonował, że przyjechał do Smotrycza ubrany zwyczajnie i po chłopsku, ale po pewnym czasie zdobył wiele garniturów skradzionych Żydom.110 Materialny czynnik przemocy antyżydowskiej był ważnym bodźcem dla mieszkańców Smotrycza i Kupyna (przede wszystkim dla siczowców). Bałacko mówił o Cichoćkim i Nebesnym jako o tych, którzy byli najbardziej aktywni w grabieżach. Jednak nawet jego zastrzeżenia na ten temat zostały przez nich zignorowane.111

 Na ogół do „Siczy” starano się rekrutować miejscowych mieszkańców nastawionych wrogo do władzy sowieckiej. Nic dziwnego, że siczowcy publicznie zapewniali, że od wielu lat czekali na przybycie wojsk niemieckich, że rozpowszechniali literaturę antysowiecką, a nawet że zajmowali się sabotażem – rzekomo truli konie kołchozowe.112 Nie wiadomo, ile prawdy było w takich oświadczeniach. Prawdopodobnie w większości przypadków mówili po prostu to, co uważali za korzystniejsze dla siebie.

Także wpływ Bałacko na miejscową siczowców był dość nominalny. Gdy tylko przestali go postrzegać jako przedstawiciela władzy okupacyjnej – przestali mu się podporządkowywać.113 W kontekście udziału miejscowych siczowców w antyżydowskich aktach przemocy istotne jest to, że u niektórych z nich wrogości do władzy sowieckiej towarzyszył otwarty antysemityzm. Jeden z mieszkańców wioski zeznał o swoim sąsiedzie Bobrowśkim, starszym siczowcu z Kupyna: „Na prawie każdym wiecu czy zgromadzeniu Bobrowśkyj zastraszał mieszkańców naszej wsi Czerwonym Terrorem. Jednocześnie mówił, że jeśli władza radziecka przyjdzie na Ukrainę, Żydzi znowu będą uciskać naród ukraiński i znęcać się nad nim.”114

Podobnie mówili o Batjukewyczu.115

Widać wyraźnie, że wachlarz motywów sprawców masowych mordów w Smotryczu i Kupynie był dość szeroki. Istniały pewne różnice między przybyłymi z zewnątrz ukraińskimi nacjonalistami a ich miejscowymi pomocnikami. Jednak tym, co ich łączyło, była chęć wzbogacenia się kosztem majątku żydowskiego.

Wnioski

Radykalizacja stosunku OUN (b) do mniejszości żydowskiej, która osiągnęła szczyt w latach 1940-1941, doprowadziła do masowych aktów przemocy wobec potencjalnie nielojalnych mniejszości etnicznych, w tym Żydów. Grupy pochodne OUN (b), których zadaniem było rozprzestrzenianie wpływów ukraińskich nacjonalistów na niedostępne wcześniej rejony Ukrainy, bezpośrednio włączyły się w realizację tej przemocy. Ważną rolę w aktach przemocy odegrali również miejscowi mieszkańcy.

Kontekst przemocy antyżydowskiej w Smotryczu i Kupynie w lipcu-sierpniu 1941 r. był nieco inny niż rozważany przez badaczy na przykładzie podobnych wydarzeń na Ukrainie Zachodniej. W tym przypadku nie były one poprzedzone masowymi zabójstwami więźniów przez NKWD ani bezpośrednią inspiracją ze strony Niemców.

Nie ma żadnych wątpliwości, że organizatorami obu masowych mordów byli aktywiści OUN (b). Wskazuje na to zresztą także identyczny sposób organizacji zbrodni. Dalsze badania takich przypadków mających miejsce poza zachodnią Ukrainą będą sprzyjać poszerzeniu zdobytej do tej pory wiedzy na temat przyczyn i charakteru przemocy antyżydowskiej w pierwszych miesiącach okupacji nazistowskiej.

Niniejszy tekst jest skróconą wersją anglojęzycznego artykułu opublikowanego w 2019 roku w czasopiśmie „EUXEINOS – Culture and Governance in the Black Sea Region”: Usach_Euxeinos 27_2019.pdf

Po raz pierwszy rezultaty tych badań zostały ogłoszone przez autora podczas publicznej dyskusji „Ukraiński nacjonalizm a Żydzi (lata 1920-1950)”, która odbyła się w 2016 r. w Kijowie.

W publikacji wykorzystano skany i fotografie udostępnione przez autora.

ŹRÓDŁO: https://uamoderna.com/pdl-min/sxidna-akcziya-oun(b)-ta-antievrejske-nasilstvo-vlitku-1941-r-vipadok-smotricha-i-kupina

Foto 11. Andrij Usacz

Andrij Usacz jest historykiem, absolwentem Narodowego Uniwersytetu „Ostrogska Akademia” (2010), studiuje historię zgodnie z programem doktorskim na Ukraińskim Uniwersytecie Katolickim, jest prezesem organizacji pozarządowej „Po ciszy”. Pracuje nad dysertacją na temat: „Kolaboracja lokalna i Holokaust na okupowanej Ukrainie: Okręg Barski, lata 1941-1944”. Zainteresowania naukowe: historia II wojny światowej i Holokaustu na Ukrainie oraz pamięć o nich, udział „zwykłych ludzi” w zbrodniach nazizmu, badanie działalności lokalnych kolaborantów w ZSRR. Mieszka i pracuje we Lwowie.

PRZYPISY

1 Aby poznać szczegóły, zobacz: Marco Carynnyk, «Foes of Our Rebirth: Ukrainian Nationalist Discussions about Jews, 1929–1947» Nationalities Papers 39, 3 (2011), 315–352; Maksym Gon, Із кривдою на самоті: українсько-єврейські взаємини на західноукраїнських землях у складі Польщі (1935–1939) (Рівне: Волинські обереги, 2005); Taras Kuryło, «The «Jewish Question» in the Ukrainian Nationalist Discourse of the Inter-War Period» Polin: Studies in Polish Jewry 26 (2014), 233–258; Олександр Зайцев, Український інтеґральний націоналізм (1920–1930-ті роки). Нариси інтелектуальної історії (Київ: Критика, 2013).

2 Галузевий державний архів Служби безпеки України (далі – ГДА СБУ), ф. 5, спр. 67418, т. 3, арк. 12.

3 Орест Дзюбан (упор.), Українське державотворення: Акт 30 червня 1941. Збірник документів і матеріалів (Львів; Київ: Піраміда, 2001), 11.

4 ГДА СБУ, ф. 13, спр. 376, т. 9, арк. 101.

5 Там само, арк. 100 зв. Гадане єврейське походження Ярого, а також факт його одруження з вихрещеною єврейкою – популярні сюжети антибандерівської пропаганди ОУН(м): Carynnyk, «Foes of Our Rebirth», 327–328.

6 Архів Центру досліджень визвольного руху (далі – АЦДВР), ф. 2, т. 1, од. зб. 1, арк. 58.

7 Архів Центру досліджень визвольного руху (далі – АЦДВР), ф. 2, т. 1, од. зб. 1, арк. 58.

8 Там само. Ч. 1, 98–99.

9 Там само, 94.

10 Максим Орлик [Дмитро Мирон], Ідея і чин України (Начерк ідеольогічно-політичних основ українського націоналізму) (Б. м.: Б. в., 1940), 48, 51, 119.

11 Там само.

12 ЦДАВОУ, ф. 3833, оп. 2, спр. 39, арк. 19.

13 Зайцев, Український інтегральний націоналізм, 280.

14 ЦДАВОУ, ф. 3833, оп. 2, спр. 39, арк. 19.

15 Микола Климишин, В поході до волі. Спомини. Т. 1 (Торонто: Ліга Визволення України, Дослідний інститут «Студіюм», 1975), 306.

16 АЦДВР, ф. 2, т. 1, од. зб. 1, арк. 59, 68–69; Carynnyk, «Foes of Our Rebirth», 329.

17 ГДА СБУ, ф. 13, спр. 376, т. 6, арк. 301–302. Детальний аналіз цих інструкцій див.: Carynnyk, «Foes of Our Rebirth», 329-332; Struve, Deutsche Herrschaft, 188–195.

18 Дзюбан, Українське державотворення, 37.

19 ГДА СБУ, ф. 13, спр. 376, т. 49, арк. 2.

20 Зиновій Матла, Південна похідна група (Мюнхен: Наша книгозбірня, 1952), 3; Василь Регей, Від Сяну до Дніпра. Причинки до історії Південної похідної групи ОУН 1941–1942 рр. (Калуш: Б. в., 1994), 8.

21 Архів управління Служби безпеки України в Львівській області (далі – АУСБУЛО), ф. 6, спр. П-36200, т. 2, арк. 106; Микола Лебедь, «Організація протинімецького опору ОУН 1941–1943 років» Сучасність, 1–2 (1983), 149.

22 Климишин, В поході до волі, 307; Роман Малащук, З книги мого життя. Спомини, т. 1 (Торонто: Гомін України, Дослідний інститут «Студіюм», 1987), 227–228; Матла, Південна похідна група, 3, 7, 8.

23 ГДА СБУ, ф. 5, спр. 67418, т. 3, арк. 12; Там само, ф. 6, спр. 74327-ФП, т. 1, арк. 65; Матла, Південна похідна група, 4; Микола С. Чарторийський [Микола Сидор], Від Сяну по Крим (Спомини учасника ІІІ похідної групи-Південь) (Нью-Йорк: Говерля, 1951), 100; Мстислав Чубай [Ярослав Дзиндра], Рейд організаторів ОУН від Попраду по Чорне море (Із записника ройового) (Мюнхен: Наша книгозбірня, 1952), 26–27.

24 Павлишин, Лука. «На грані двох світів…». Спогади військовика-бандерівця. Львів: Сполом, 2010: 162.

25 ГДА СБУ, ф. 6, спр. 74327-ФП, т. 1, спр. 67–68; Там само, т. 2, арк. 28; Климишин, В поході до волі, 319–320; Олег Лисяк, «Повернемось». Гомін України, 29 (1957), 9; Матла, Південна похідна група, 7; Регей, Від Сяну до Дніпра, 9.

26 Лебедь, «Організація протинімецького опору», 150.

27 Окрім уже згаданих, див.: Орест Зовенко [Осип Ховайло], Безіменні. Спогад учасника новітніх визвольних змагань (Б. м.: Б. в., 1946); Олег Лисяк, «День 30 червня 1941 і перші дні після того (Спогад учасника похідних груп ОУН)». Шлях Перемоги, 31 (1979), 2, 5–6; Його ж, «По східньому маршруту (Спомин учасника Похідних Груп)» Альманах «Гомону України» на рік 1961 (Торонто: Гомін України, 1961), 146–150; Роман Олійник, «Інцидент на дорозі до Криму» Визвольний Шлях, 7 (1998), 817–818; Василь Пасічняк, «Прозірки з мого твердого життя» в Михайло Марунчак (ред.) В боротьбі за Українську державу. Есеї, спогади, свідчення, літописання, документи Другої світової війни (Вінніпег: Світова ліга українських політичних в’язнів, 1990), 569–575; Ярослав Пащак, «Південна похідна група ОУН. Сторінки спогадів». Дзвін, 8–9 (1998), 87–91; Уляна Целевич, «Похідні групи в Україні». Шлях Перемоги, 26 (1967), 5.

28 Регей, Від Сяну до Дніпра, 4.

29 ГДА СБУ, ф. 6, спр. 74327-ФП, т. 1, арк. 64, 66–67.

30 АУСБУЛО, ф. 6, спр. П-36200, т. 2, арк. 108; ГДА СБУ, ф. 6, спр. 74327-ФП, т. 1, арк. 65. Станом на 9 липня 1941 р. Семчишину було відомо про 286 учасників ППГ, які перейшли Сян. 95 з них тоді ж відійшли до місць призначення у різних містах Східної Галичини: Дзюбан, Українське державотворення, 217; ЦДАВОУ, ф. 3833, оп. 1, спр. 14, арк. 22–24. Наприклад, Богдан Підгайний відбув до Львова, де, за наказом крайового провідника ОУН(б) Івана Климіва-«Євгена Легенди», зголосився перекладачем до вермахту: Богдан Підгайний, «Гаудеамус» Вісті Комбатанта, 3 (2005), 55–57. Брати Володимир та Євген Качмарські вступили до місцевої поліції у Львові: David Alan Rich, «Armed Ukrainians in L'viv: Ukrainian Militia, Ukrainian Police, 1941 to 1942» Canadian-American Slavic Studies 48, 3 (2014), 282–283.

31 ГДА СБУ, ф. 6, спр. 74327-ФП, т. 2, арк. 26–27, 50; Чубай, Рейд організаторів ОУН, 6.

32 Інформативний листок ч. 1, 13 липня 1941 р., АЦДВР (не впорядк.), арк. 1.

33 С.Чарторийський, Від Сяну по Крим, 101.

34 АУСБУЛО, ф. 6, спр. П-36200, т. 2, арк. 109.

35 Інформативний листок ч. 1, 13 липня 1941 р., АЦДВР (не впорядк.), арк. 2.

36 Детальніше див.: Struve, Deutsche Herrschaft, 216–234, 433–442, 446–464, 492–496, 502–515, 591–621. За спогадами ройових Сидора та Ярослава Дзиндри, учасники ППГ були принаймні свідками антиєврейського насильства у Добромилі та Стрию: С.-Чарторийський, Від Сяну по Крим, 29–30, 56, 59; Чубай, Рейд організаторів ОУН, 18.

37 ГДА СБУ, ф. 6, спр. 74327-ФП, т. 2, арк. 37; Лисяк, «День 30 червня», 2; Наказ ч. 12, 15 липня 1941 р., АЦДВР (не впорядк.), арк. 1, 4; Звіт ч. 5, 20 липня 1941 р., АЦДВР (не впорядк.), арк. 1.

38 ЦДАВОУ, ф. 3833, оп. 1, спр. 14, арк. 13.

39 Дзюбан, Українське державотворення, 239.

40 Там само.

41 ГДА СБУ, ф. 6, спр. 74327-ФП, т. 1, арк. 77; Дзюбан, Українське державотворення, 239; Зовенко, Безіменні, 65–66; Пасічняк, «Прозірки», 570; С.-Чарторийський, Від Сяну по Крим, 112–114; Чубай, Рейд організаторів ОУН, 29, 33.

42 Вирізки зі звітів, 19 липня 1941 р., АЦДВР (не впорядк.), арк. 1.

43 Там само. З подібними настроями зіткнувся особовий склад сформованого з активу ОУН(б) батальйону «Нахтігаль». Віктор Харків, командир одного зі взводів «Нахтігалю», писав у своїй автобіографії про перехід через Кам’янець-Подільську і Вінницьку області: «В часі нашого пермаршу ми наочно бачили жертви жидівсько-большовицького терору, цей вид так скріпив ненависть нашу до жидів, що в двох селах ми постріляли всіх стрічних жидів. Пригадую собі один фрагмент. Під час нашого перемаршу перед одним селом бачимо багато блукаючих людей. На запит відповідають, що жиди відгрожуються їм і вони бояться ночувать в своїх хатах. У висліді цього, ми постріляли всіх стрічних там жидів»: Іван Патриляк, Військова діяльність ОУН(б) у 1940–1942 роках (Київ: Інститут історії України НАНУ, 2004), 362. Цитату уточнено за оригіналом: ЦДАВОУ, ф. 3833, оп. 1, спр. 57, арк. 17.

44 Вирізки зі звітів, 19 липня 1941 р., АЦДВР (не впорядк.), арк. 2.

45 С. Чарторийський, Від Сяну по Крим, 129–140.

46 Там само, 139.

47 Yad Vashem Archive (далі – YVA), O.3/3734, Etya Tsalevich.

48 Наказ ч. 16, 19 липня 1941 р., АЦДВР (не впорядк.), арк. 1.

49 ЦДАВОУ, ф. 3833, оп. 1, спр. 14, арк. 15. Про склад рою Зброжика див.: Там само, арк. 34.

50 Там само, арк. 15.

51 Там само, арк. 13. Про склад рою К1 див.: Лисяк, «День 30 червня», 2; Наказ ч. 12, 15 липня 1941 р., АЦДВР (не впорядк.), арк. 1.

52 Іван Марунчак, Куркульський недобиток. Спогади (Київ: Всеукраїнське товариство політичних в’язнів і репресованих, 2002), 62.

53 Дзюбан. Українське державотворення: 308–309, 313.

54 Про діяльність у райцентрах Дунаївці та Оринин див.: Архів управління СБУ у Тернопільській області (далі – АУСБУТО), ф. 5, спр. 32372, т. 1, арк. 108–109, 114–115, 129 зв – 131 зв. Щодо подій у райцентрі Стара Ушиця див.: АУСБУТО, ф. 6, спр. 10634-П, арк. 14–14 зв, 16 зв – 17; Архів управління Служби безпеки України в Хмельницькій області (далі – АУСБУХО), ф. 6, спр. 24118, арк. 33 зв; Осип Гаврилюк, «Не скує душі живої...» (Івано-Франківськ: Нова Зоря, 2012), 93–99.

55 Вирізки зі звітів, 19 липня 1941 р., АЦДВР (не впорядк.), арк. 1; Чубай. Рейд організаторів ОУН: 31–32; О. Ярославський [Осип Залеський], «Від Сяну по Дінець (З спогадів перекладача)». Вісті Братства кол. вояків 1 УД УНА, 7–8 (1956), 18.

56 ГДА СБУ, ф. 6, спр. 74327-ФП, т. 2, арк. 39–40.

57 Необхідність формування відділів міліції «Січ» передбачена в інструкції «До питання організації Української Революційної Державної Влади»: ГДА СБУ, ф. 13, спр. 376, т. 6, арк. 284, 286. За свідченнями провідного члена ОУН(б) Михайла Степаняка, він уклав цю інструкцію ще влітку 1940 р. і вона виконувалась на початковому етапі війни між нацистською Німеччиною та Радянським Союзом: ГДА СБУ, ф. 6, спр. 75135-ФП, т. 1, арк. 19.

58 Олійник, «Боротьба ОУН-УПА», 74–75. Місцеві міліціонери носили блакитно-жовті нарукавні пов’язки з написом «Січ». До прикладу див.: АУСБУХО, ф. 6, спр. 20499, арк. 17–17 зв; University of Southern California Shoah Foundation Institute Visual History Archive (далі – USC SFI VHA), # 15814, Ilya Kelmanovich. Учасники ППГ також носили блакитно-жовті нарукавні пов’язки: ГДА СБУ, ф. 5, спр. 66889, т. 3, арк. 8, 10; Дзюбан, Українське державотворення, 378; Чубай, Рейд організаторів ОУН, 20–21; Ярославський, «Від Сяну по Дінець», 18.

59 Дзюбан, Українське державотворення, 308, 313.

60 Там само, 308.

61 Дзюбан, Українське державотворення, 378.

62 АУСБУХО, ф. 7, спр. П-28095, т. 1, арк. 30–32. Також див.: Дмитро Корбутяк, Втеча до свободи. Спогади (Б. м.: Б. в., 1999) 181; Марунчак, Куркульський недобиток, 64; ЦДАВОУ, ф. 3836, оп. 1, спр. 65, арк. 1.

63 Детальніше див.: Klaus-Michael Mallmann, «Der qualitative Sprung im Vernichtungsprozess: Das Massaker von Kamenez-Podolsk Ende August 1941» JahrbuchfürAntisemitismusforschung, 10 (2001), 239–264; Dieter Pohl, «Schauplatz Ukraine: Der Massenmord an den Juden im Militärverwaltungsgebiet und im Reichskommissariat 1941–1943» in Christian Hartmann, Johannes Hürter, Peter Lieb und Dieter Pohl (hrsg.) Der deutsche Krieg im Osten 1941–1944: Facetten einer Grenzüberschreitung (Oldenbourg: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2009), 162–164.

64 Ймовірно, це був результат діяльності того ж 320-го батальйону, який цього дня займався «вивченням місцевості та підготовкою до акції в районі Кам’янця-Подільського»: Александр Круглов (сост.), Сборник документов и материалов об уничтожении нацистами евреев Украины в 1941–1944 годах (Киев: Институт иудаики, 2002), 246.

65 Там само, 247–248.

66 Щодо Кам’янця-Подільського див.:АУСБУХО, ф. 6, спр. 984, арк. 18зв, 35–35 зв; Там само, спр. 20964, арк. 16 зв, 17 зв – 18; Мойсей Шварцман, «Сам не знаю как я выжил…» в Забарко, Живыми остались только мы, 483–484;Теннеблат, «Я осталась совершенно одна...», 413;USC SFI VHA, # 15814, Ilya Kelmanovich;Там само, # 30287, Anna Gutsol.Щодо Оринина див.: АУСБУХО, ф. 6, спр. 24211, арк. 15–16 зв, 29. Щодо Миньківців див.: АУСБУХО, ф. 6, спр. 959, арк. 29; Иосиф Групман, «Миньковецких евреев убивали полицаи». Помни! Воспоминания о Холокосте бывших узников нацистских гетто и концлагерей (Реховот: Б. изд., 2013), 92–93. Щодо Великого Жванчика див.: YVA, O.3/8658, Pavlina Barak-Birnbaum.

67 Там само: 225.

68 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 58–59.

69 Там само, арк. 61–64, 70–72.

70 Там само, арк. 65 зв. – 66 зв.

71 Там само, арк. 66 зв.

72 Подано на підставі: АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 159 зв, 161; АУСБУХО, ф. 6, спр. 837, арк. 63, 88; Там само, спр. 2544, арк. 25 зв – 26, 29 зв – 30, 34; Володимир Байдич, Олександр Завальнюк, Юрій Олійник та ін. (упор.), Дунаєвеччина в роки Другої світової війни. Збірник документів і матеріалів (Кам’янець-Подільський: Медобори-2006, 2015), 126; Ілля Шиманський (ред.), Книга скорботи України: Хмельницька область. Т. 1 (Хмельницький: Поділля, 2003), 313; YVA, O.48/273.25, Semyon Faingold; Yahad-In Unum Archive (далі – YIUA), # 659; Там само, # 651; USC SFI VHA, # 27156, Basia Perepletchikova.

73 АУСБУХО, ф. 6, спр. 837, арк. 63 зв., 88, 116 зв., 143 зв. – 144.

74 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 15, 66 зв., 67.

75 Там само, арк. 161.

76 Шиманський, Книга скорботи України, 313.

77 АУСБУХО, ф. 6, спр. 837, арк. 88, 210–211.

78 USC SFI VHA, # 27156, Basia Perepletchikova.

79 YIUA, # 659.

80 Шиманський, Книга скорботи України, 313; YIUA, # 651.

81 USC SFI VHA, # 27156, Basia Perepletchikova.

82 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 66 зв. – 67.

83 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 66 зв. – 67.

84 Там само, арк. 67. Симко був страчений у березні 1943 р. разом з усією сім’єю: Д. Кис. [Дмитро Кислиця], «Приязнь між Ковпаком і Е. Кохом. З подій 1943 року на Поділлі» На Сторожі, 3–4 (1948), 14.

85 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 67–67 зв.

86 Ймовірно, мова про Леонтія Мельника з Купина, якого односельці вважали за «українського націоналіста»: АУСБУХО, ф. 6, спр. 22744, арк. 88 зв.; Там само, спр. 23683, арк. 44, 47 зв., 52 зв., 59.

87 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 67 зв.

88 Там само, арк. 22 зв. – 23, 72 зв., 74.

89 Там само, арк. 15, 22 зв., 67 зв.

90 АУСБУХО, ф. 6, спр. 22744, арк. 88 зв.

91 АУСБУХО, ф. 6, спр. 2297, арк. 17 зв. – 18; Там само, спр. 22744, арк. 41 зв., 87, 88 зв. – 89, 118 зв. – 120; Там само, спр. 23683, арк. 45.

92 У розповсюджуваному з початку липня 1941 р. наказі крайового провідника ОУН(б) Климіва оголошувалось про впровадження «збірної відповідальності (родової і національної) за всі провини супроти Укр[аїнського] війська, Укр[аїнської] держави»: Дзюбан, Українське державотворення, 131.

93 АУСБУХО, ф. 6, спр. 2297, арк. 17–17 зв.; Там само, спр. 23683, арк. 44–44 зв., 51 зв.

94 John Doyle Klier, «The Pogrom Paradigm in Russian History». Ed. by John Doyle Klier and Shlomo Lambroza. Pogroms: Anti-Jewish Violence in Modern Russian History (Cambridge: Cambridge University Press, 1992: 13.

95 Наталія Яковенко (ред.), Глибокий мул. Хроніка Натана Гановера (Київ: Дух і літера, 2010), 102; Сухих, Лідія, і Віктор Страшко, упор. Національно-визвольна війна в Україні, 1648–1657. Збірник за документами актових книг. Київ: Державний комітет архівів України; ЦДІАК, 2008: 123–124; Spector and Wigoder. The Encyclopedia of Jewish Life. Vol. II: 667.

96 Лидия Милякова, (ред.), Книга погромов. Погромы на Украине, в Белоруссии и европейской части России в период Гражданской войны, 1918–1922 гг. Сборник документов (Москва: РОССПЭН, 2007), 95–98, 100, 102, 110–111. Детальніше про особу Струка див.: Christopher Gilley, «The Ukrainian Anti-Bolshevik Risings of Spring and Summer 1919: Intellectual History in a Space of Violence» Revolutionary Russia 27, 2 (2014), 109–131.

97 Разэнблат, Яўген. «Стаўленьне польскага і беларускага насельніцтва да габрэяў на Палесьсі ў першыя тыдні пасьля нападу Нямеччыны на Савецкі Саюз». ARCHE, №5 (2010): 568–569; Круглов, Уманский и Щупак. Холокост в Украине: 111; Spector and Wigoder. The Encyclopedia of Jewish Life. Vol. I: 557, 570; Struve. DeutscheHerrschaft: 654–661.

98 Jared McBride, «Ukrainian Holocaust Perpetrators Are Being Honored in Place of Their Victims» (Востаннє переглянуто 18 серпня 2020 р.); Struve, Deutsche Herrschaft, 528.

99 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 65 зв.; USC SFI VHA, # 27156, Basia Perepletchikova.

100 Таке пояснення участі активістів ОУН(б) у здійсненні єврейського погрому у Львові на початку липня 1941 р. висловлює Джон-Пол Химка: Himka. «The Lviv Pogrom»: 234.

101 Цікаво, що згаданому вище учаснику ППГ Володимиру Качмарському у 1984 р. посмертно надали звання Праведника народів світу за порятунок єврейської сім’ї Фінків під час Голокосту у Львові: YVA.

102 ГДА СБУ, ф. 13, спр. 372, т. 24, арк. 114.

103 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 20, 50 зв. – 51; Див. також свідчення Осипа Гаврилюка, який прибув до Кам’янця-Подільського в одній групі з Балацком і звідти був направлений як районний провідник ОУН(б) до містечка Стара Ушиця: АУСБУТО, ф. 6, спр. 10634-П, арк. 16–16 зв., 26 зв. – 27, 41; Гаврилюк. «Не скує душі живої...»: 87.

104 USC SFI VHA, # 27156, Basia Perepletchikova.

105 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 50 зв. – 51, 52.

106 Там само, арк. 47–48 зв.

107 Детальніше див.: Struve. Deutsche Herrschaft: 554–555; Zbikowski, Andrzej. «Anti-Jewish Pogroms in Occupied Territories of Eastern Poland, June-July 1941». Ed. by Lucjan Dobroszycki and Jeffrey S. Gurock. The Holocaust in the Soviet Union: Studies and Sources on the Destruction of the Jews in the Nazi-Occupied Territories of the USSR, 1941–1945. Armonk: M. E. Sharpe, 1993: 179. Про Андрущишина див.: Клименко і Ткачов. Українці в поліції: 66.

108 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 76.

109 АУСБУХО, ф. 6, спр. 2544, арк. 16.

110 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 67, 155 зв. – 156, 159 зв.

111 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 72 зв, 74.

112 YVA, O.48/273.25, Semyon Faingold.

113 АУСБУТО, ф. 5, спр. 6980, арк. 72. Зрештою, самого Ціхоцького стратили разом з сім’єю у грудні 1942 р.: АУСБУХО, ф. 6, спр. 837, арк. 15, 30 зв.; Шиманський, Книга скорботи України, 356.

114 АУСБУХО, ф. 6, спр. 2297, арк. 22 зв.

115 Там само, спр. 2544, арк. 16, 25 зв., 33 зв.


enfrdeitptrues

78. rocznica ludobójstwa

Reklama

 

Szukaj w serwisie

Statystyki

Odsłon artykułów:
2836178

Odwiedza nas 89 gości oraz 0 użytkowników.

cpr certification online
cpr certification onlinecpr certification onlinecpr certification online