Wieś Kuropatniki

11. 05. 26
posted by: Bogusław Szarwiło
Odsłony: 3243

Wieś Kuropatniki położona jest w powiecie Brzeżany, województwo Tarnopol, obecnie na terenie zachodniej Ukrainy. Przed 1945 rokiem ziemie te nosiły nazwę Wschodniej Galicji. Wieś składa się z czterech części: Szołomków, Wygnanka, wieś (centrum) i Seńków. Kuropatniki graniczą z Baranówką, Byszkami, Potokiem i Kozówką

 

Historia Kuropatnik

Wieś Kuropatniki została założona około 1390 roku nad rzeką Ceniówką (dopływ Złotej Lipy) w odległości około 10 km od Brzeżan przez hrabiów Kuropatnickich. Mieszkańcy wyznania rzymsko-katolickiego należą do parafii w Brzeżanach. Rejon ten przeżywał najazdy tatarskie i kozackie w latach 1605-1665. W wyniku tych najazdów Kuropatniki zostały zniszczone w około 85% (rejestr sądu we Lwowie). Po wielkich staraniach otrzymano pozwolenie na budowę kościoła w Kuropatnikach, którą ukończono w 1892 r. W tym samym roku nastąpiła konsekracja kościoła pod wezwaniem Św. Jana Chrzciciela. Konsekracji dokonał ks. biskup Puzyna. Parafię obsługiwali księża z Brzeżan. W 1896 roku parafię objął pierwszy proboszcz ksiądz Marceli Zawodowski, który rozpoczął również pracę z wiernymi z Byszek, Potoka i Koniuch.  W 1904 roku do pracy w Kuropatnikach zostaje skierowany ks. Romuald Tumpach, organizuje i mobilizuje wiernych do doposażenia kościoła. Opiekuje się szkołą, współpracuje z nauczycielem w uświadamianiu rodziców o potrzebie uczenia się pisania i czytania (ludzie niechętnie posyłali dzieci do szkoły - powody były różne).

W 1906 roku parafię obejmuje ksiądz Stanisław Kostułowski. Szczególnie zajął się nauczaniem religii nie tylko w szkole, a także gromadził całą młodzież w kościele, aby ją odpowiednio przygotować do pierwszej komunii. Organizował dwa razy do roku rekolekcje, aby pobudzić parafian do aktywniejszego życia religijnego. W tym roku następuje pobór do wojska austriackiego Polaków i Ukraińców. W roku 1914 wybuchła pierwsza wojna światowa. Front zatrzymał się na rzece Ceniówka i Złota Lipa w roku 1917. Kuropatniki zostały podzielone - na wschodnim brzegu pozycje zajęli Rosjanie, na prawym brzegu Niemcy i Austriacy. Ludność Kuropatnik została ewakuowana. Po wyparciu wojsk rosyjskich zaczęła ludność z Kuropatnik wracać do swoich siedlisk. W wyniku walk frontowych wieś została zniszczona w około 95%. Kościół został zburzony przez niemiecką artylerię do fundamentów. Społeczeństwo polskie Kuropatnik zawdzięcza odbudowę kościoła księdzu Franciszkowi Golasowi, który wspólnie z aktywem wsi podjął decyzję o sprzedaży pięciu morgów pola parafialnego, a uzyskane pieniądze przeznaczono na odbudowę kościoła. Ludność świadczyła pracą niekwalifikowaną. W kronice parafialnej odnotowano "Ksiądz Franciszek położył bardzo wielkie zasługi około budowy kościoła, bo z pewnością gdyby nie on długo by jeszcze tu kościoła nie było". Kuria Metropolitalna we Lwowie przeniosła księdza Franciszka na stanowisko katechety do Stanisławowa (powód - sprzedaż gruntu parafialnego).

We wrześniu 1920 roku Ksiądz Biskup Twardowski dokonał konsekracji kościoła. Została uruchomiona szkoła siedmioklasowa w dwóch budynkach (na Szołomkowie i na wsi). Szkoła realizowała pełny program siedmioletni. Młodzież polska i ukraińska uczyła się razem, język wykładowy polski, uczniowie narodowości ukraińskiej uczyli się dodatkowo języka ukraińskiego. Religii nauczali księża rzymsko-katolicki i greko-katolicki. W 1922 roku na miejsce księdza Franciszka Golasa przyszedł ksiądz Antoni Szwarc, jego zasługi to zbudowanie dzwonnicy, doposażenie kościoła. Nastąpiły nieporozumienia księdza Szwarca z księdzem greko-katolickim Zauskim. Polacy dopatrywali się w tym konflikcie początków nieporozumienia między Polakami a Ukraińcami. Dalsze lata potwierdziły te przypuszczenia. W 1926 roku probostwo objął ksiądz Michał Karcewicz. Zajął się rozbudową plebanii, zmianą wystroju wielkiego ołtarza. W celu aktywizacji ludności przyczynił się do założenia kółka rolniczego i koła gospodyń wiejskich. Kółko rolnicze zajęło się kształceniem młodzieży w zakresie wiedzy rolniczej.

W 1930 roku do Kuropatnik został skierowany ksiądz Franciszek Tomczuk, wojskowy kapelan, utalentowany, gościnny o szerokim geście.

W 1931 roku obowiązki proboszcza objął ksiądz Jan Palica w bardzo trudnym okresie (kryzys gospodarczy). Udział finansowy parafian na rzecz kościoła był minimalny, parafianie świadczyli pracę niewykwalifikowaną przy budowie dwóch zakrystii oraz budowie murów wokół kościoła. Ksiądz Jan Palica otoczył szczególną opieką młodzież zakładając Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży. Zintensyfikował szkolenie rolnicze wprowadzając trzystopniowe kursy przy ścisłej współpracy i działaniu nauczycieli szkoły. Stworzył warunki do współpracy i kontaktów z młodzieżą z innych parafii. W latach 1934-1936 stosunki między ludnością polską a ukraińską układały się dość poprawnie. Wszystkie sprawy gromadzkie były załatwiane bez większych zgrzytów. Wsią kierowała Rada, w skład której wybierano Polaków i Ukraińców. Wójt był zawsze Polakiem a zastępcą Ukrainiec. Mimo takiej atmosfery daje się zwerbować w Brzeżanach do OUN (Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów) w 1935 roku Włodymyr Terenowyj H, który przy pomocy przedstawiciela z powiatu zakłada komórkę OUN w Kuropatnikach. Zadaniem tej organizacji było przygotowanie członków "na bojowników" i werbowanie do swoich szeregów jak najwięcej Ukraińców zamieszkałych w Kuropatnikach.

W dniu 1 września 1936 roku przybył do parafii ksiądz Franciszek Jastrzębski.

W tym samym roku poświęcono kamień węgielny pod budowę nowej szkoły. Poświęcenia dokonał ksiądz Franciszek Jastrzębski a asystował ksiądz greko-katolicki Petro Pastuch. Dnia 13 czerwca 1937 roku odbyło się poświęcenie cerkwi greko-katolickiej. 26 czerwca 1939 roku budynek szkolny zajęli na cztery dni żołnierze Wojska Polskiego. Po opuszczeniu budynku przez wojsko ochronę szkoły powierzono organizacji "Strzelec". W tym czasie rozpoczęto powoływanie rezerwistów do wojska. Nastąpił pobór do celów wojskowych koni i wozów. Była atmosfera wyczekiwania na wybuch wojny z Niemcami.

1 września 1939 roku Niemcy rozpoczęły niewypowiedzianą wojnę.

17 września 1939 roku zgodnie z umową zawartą między Związkiem Radzieckim a III Rzeszą z dnia 23 sierpnia 1939 roku Armia Czerwona przekroczyła granicę Polski (była to również wojna niewypowiedziana). 18 września 1939 roku członkowie OUN i ich sympatycy z Kuropatnik, Potoka i Byszek napadli na budynek szkolny. Wartownicy wycofali się z parteru na I piętro, tam przy pomocy broni palnej nie dopuścili napastników na I piętro. Napastnicy próbowali podpalić szkołę. W tym celu zaczęli znosić z pobliskich gospodarstw słomę. Broniących szkołę uratowali przejeżdżający policjanci, którzy zatrzymali się na wołanie o pomoc kierownika szkoły Pani Lucyny Szulc. 27 września 1939 roku rozpoczęły się normalne zajęcia w szkole. Szkoła polska została zukrainizowana. Obowiązywały język ukraiński i rosyjski. Kierownikiem szkoły został pan Biłous, pracowało 12 nauczycieli i uczyło się 290 młodzieży. 10 lutego 1940 roku około 250 osób zamieszkałych w Seńkowie oraz dwie rodziny z Kuropatnik wywieziono na Sybir. Wywozili wszystkich: małe dzieci, kobiety w ciąży, obłożnie chorych, starców przy 38 stopniowym mrozie. Każdy mógł zabrać tylko bagaż ręczny. Zebrano ludzi w szkole, sprawdzono listę przeznaczonych do wysiedlenia (przypuszczalnie listy do wysiedlenia były sporządzone już w latach 1935-1936). Ze szkoły przewieziono ich furmankami na stację w Kozowie (11 km). Ładowano ludzi do towarowych wagonów po kilka rodzin. W czasie wywózki na Sybir kilka osób umarło.

22 czerwca 1941 roku Niemcy postąpili ze swoim sojusznikiem Rosją tak samo jak z Polską. Rozpoczynają wojnę bez wypowiedzenia. Radość Ukraińców była ogromna, mieli nadzieję że Niemcy zgodzą się na ustanowienie samodzielnej Ukrainy. 9 lipca wojsko niemieckie wkracza do Kuropatnik. Na ich powitanie Ukraińcy zbudowali bramę powitalną ozdobioną kwiatami i sztandarami o kolorach niebiesko-żółtych. W imieniu OUN powitalne przemówienie wygłosił Snyłek - kierownik szkoły. Podziękował za dotychczasowe zwycięstwo żołnierzom niemieckim i ogłosił powstanie niezależnej Ukrainy. OUN powołuje UPA do "walki" z Polakami. Po trzykrotnych napadach na probostwo rzymsko-katolickie ludność polska uważała że ksiądz Franciszek Jastrzębski schroni się w Brzeżanach, jak to uczynili księża z sąsiednich parafii. Mylili się wszyscy, proboszcz został przy wiernych i wraz z nimi w późniejszym czasie został przesiedlony na ziemie zachodnie.

Działacze OUN ciągle zabiegali o zgodę Niemców na utworzenie wojska ukraińskiego. Dopiero w roku 1943 Niemcy zamiast wojska ukraińskiego zgodzili się na organizację Dywizji Grenadierów Waffen SS Galizien.

W 1944 roku dywizja wzięła udział w bitwie w Brodach z Radziecką Partyzantką. W bitwie tej SS Galizien została rozbita część SS zdezerterowała i poszła do UPA, a pozostali zostali wycofani przez Niemców i skierowani do Warszawy w celu stłumienia powstania.                                                                Z 22 na 23 stycznia 1944 roku odbyło się posiedzenie "Ukraińskiego Trybunału Wojskowego" koło Buszczy. Udział brali w tym posiedzeniu przedstawiciele OUN z różnych miejscowości. Wiele wskazuje na to że "Trybunał" ten wydał wyrok śmierci na ludność polską w Kuropatnikach i innych wsiach powiatu Brzeżany. Do realizacji tego wyroku przystąpiono natychmiast. W nocy z 22 na 23 stycznia UPA napadła na wieś Buszcze, zamordowano 25 osób i 17 raniono. 24 stycznia stycznia odbył się pogrzeb Polaków pomordowanych przez nacjonalistów ukraińskich. W pogrzebie udział wziął między innymi ksiądz Franciszek Jastrzębski. Do Kuropatnik dochodziły wiadomości o dalszych morderstwach dokonywanych w okolicznych wsiach. Niektórzy mieszkańcy wyjeżdżali do Brzeżan, inni na zachód w okolice powiatu tarnowskiego i jąsielskiego.  Miesiące luty i marzec obfitowały w napady rabunkowe.

W nocy z 3 na 4 kwietnia 1944 roku banderowcy napadli na Kuropatniki mordując 24 osoby.               17 lipca 1944 roku atak Armii Czerwonej przełamał front pod Tarnopolem i Niemcy w popłochu opuścili Kuropatniki. 21 lipca wkroczyły wojska sowieckie do Kuropatnik. UPA od września do listopada robiła wypady z Byszek lub Potoku do Kuropatnik w celach rabunkowych. Nowa władza postanowiła powołać polską "milicję" w Kuropatnikach.

Od października 1944 roku Polacy mogli się rejestrować na wyjazd na zachód, ale masowa rejestracja przypada na miesiące styczeń i luty 1945 roku.

11 kwietnia przybyło do Kuropatnik 20 rodzin ukraińskich z powiatu brzozowskiego - zajęli domy opuszczone przez polskich mieszkańców Kuropatnik w 1944 roku. Zapowiedziany wyjazd na zachód wreszcie stał się realny. Od 4 lipca przez cały tydzień ciągnęły furmanki do Potutor. W ciągu tygodnia opuściło Kuropatniki 240 rodzin polskich. Wszyscy byli zadowoleni że przeżyli i wyszli cało z "piekła", które urządzili w Kuropatnikach nacjonaliści spod znaku OUN-UPA.                                                                                                                                                                 11 lipca nastąpiło załadowanie do wagonów typu węglarka ze wszystkimi rzeczami. Po załadowaniu w późnych godzinach popołudniowych transport ruszył w kierunku Katowice-Ligocie przez Kraków. 21 lipca transport dotarł do Katowic. Po rozładowaniu w Katowicach-Ligocie nastąpiła przerwa w podróży, która trwała do dnia 25 lipca, kiedy to podstawiono nowe wagony. Podstawione wagony nie wystarczyły do załadowania wszystkich rodzin, 17 rodzin pozostało w Katowicach. Transport z 223 rodzinami ruszył 25 lipca w kierunku Wrocław, Poznań, Krzyż, Stargard do Łobza. Do Łobza dotarł 7 sierpnia w godzinach popołudniowych. Wszystkie rodziny wraz ze swoim dobytkiem umieszczono w halach i budynku biurowym byłej fabryki siatki ogrodzeniowej. W dniach 7 i 8 sierpnia poszczególne rodziny zajmowały gospodarstwa we wsiach powiatu Łobeskiego. 30 rodzin wraz z proboszczem księdzem Franciszkiem Jastrzębskim zajęło wieś Sielsko tworząc parafię.

12 sierpnia nastąpiło poświęcenie kościoła (dotychczas kościół protestancki) wraz z odprawieniem uroczystej mszy.

 

Informacje zaczerpnięte z książki

"Kuropatniki (o przeszłości polskiej ludności)"

autorstwa Michała Osieckiego

Źródło: http://www.kresowianiezkuropatnik.republika.pl/okuropatnikach.html